Söz Sanatları Nelerdir? 15 Edebî Sanat ve Örnekleri

Söz sanatları, duygu ve düşünceleri daha canlı, etkileyici ve anlamlı biçimde anlatmaya yardımcı olur. Şiirlerde, hikâyelerde ve günlük konuşmalarda kullanılan bu anlatım yolları, sözün anlamını zenginleştirir. Aşağıda başlıca edebî sanatlar, benzetme çeşitleri ve açıklamalı örnekler yer almaktadır.

Söz Sanatları Nelerdir?

Soru: Söz sanatları nelerdir? Kısa Cevap: Başlıca söz sanatları teşbih, istiare, teşhis, intak, mecazımürsel, tenasüp, tezat, telmih, hüsnütalil, tecahüliarif, kinaye, tevriye, tariz, irsalimesel ve mübalağadır. Bu sanatlar, anlatımı güçlendirmek ve anlamı zenginleştirmek için kullanılır.

İçindekiler

1. Teşbih (Benzetme) ve Çeşitleri
2. İstiare (Eğretileme)
3. Teşhis (Kişileştirme)
4. İntak (Konuşturma)
5. Mecazımürsel (Ad Aktarması)
6. Tenasüp (Uygunluk)
7. Tezat (Karşıtlık)
8. Telmih (Hatırlatma)
9. Hüsnütalil (Güzel Nedene Bağlama)
10. Tecahüliarif (Bilmezlikten Gelme)
11. Kinaye (Değinmece)
12. Tevriye (İki Anlamlılık)
13. Tariz (İğneleme)
14. İrsalimesel
15. Mübalağa (Abartma)
Sık Karıştırılan Söz Sanatları

1. Teşbih (Benzetme) Nedir?

Teşbih, aralarında ortak bir özellik bulunan iki varlık veya kavramdan birinin diğerine benzetilmesidir. Anlatılmak istenen özellik, bu özelliğiyle daha belirgin olan başka bir varlıktan yararlanılarak açıklanır.

Örnek: “Çocuğun elleri buz gibi soğuktu.”

Benzetmenin Dört Unsuru

Benzeyen: Çocuğun elleri.
Kendisine benzetilen: Buz.
Benzetme yönü: Soğukluk.
Benzetme edatı: Gibi.

Benzeyen ve kendisine benzetilen temel unsurlardır. Benzetme yönü ve edatı her örnekte açıkça bulunmayabilir.

a. Ayrıntılı Teşbih

Benzetmenin dört unsurunun da bulunduğu türdür.

Örnek: “Yastık pamuk gibi yumuşaktı.”

Benzeyen: Yastık.
Kendisine benzetilen: Pamuk.
Benzetme yönü: Yumuşaklık.
Benzetme edatı: Gibi.

b. Yalın Teşbih (Teşbihibeliğ)

Yalnızca benzeyen ve kendisine benzetilenle yapılan benzetmedir. Benzetme yönü ve edatı söylenmez.

Örnek: “Çocuk, evimizin güneşiydi.”

Açıklama: Çocuk güneşe benzetilmiştir. Ortak özellik ve benzetme edatı açıkça belirtilmemiştir.

c. Kısaltılmış Teşbih

Benzetme yönünün söylenmediği; benzeyen, kendisine benzetilen ve benzetme edatının bulunduğu türdür.

Örnek: “Yastık pamuk gibiydi.”

Açıklama: Yastık, pamuk ve “gibi” vardır. Yumuşaklık özelliği açıkça söylenmemiştir.

ç. Pekiştirilmiş Teşbih

Benzetme edatının kullanılmadığı, diğer üç unsurun bulunduğu türdür.

Örnek: “Aslan askerler, cesaretleriyle herkesi etkiledi.”

Açıklama: Askerler, cesaret bakımından aslana benzetilmiştir. Benzetme edatı kullanılmamıştır.

2. İstiare (Eğretileme) Nedir?

İstiare, benzetmenin temel unsurlarından yalnızca biri söylenerek yapılan söz sanatıdır. Söylenmeyen unsur, metnin anlamından çıkarılır.

a. Açık İstiare

Kendisine benzetilen söylenir, benzeyen söylenmez.

Örnek: Cesur bir sporcu için “Aslan sahaya çıktı.” denmesi.

Açıklama: Sporcu aslana benzetilmiştir. “Sporcu” söylenmemiş, yalnızca kendisine benzetilen “aslan” kullanılmıştır. Sözün gerçek bir aslanı anlatmadığı bağlamdan anlaşılmalıdır.

b. Kapalı İstiare

Benzeyen söylenir, kendisine benzetilen söylenmez; onun bir özelliği aktarılır.

Örnek: “Umutlarım yeniden kanatlandı.”

Açıklama: Umutlar kuşa benzetilmiştir. “Kuş” söylenmemiş, kuşun kanatlanma özelliği umutlara aktarılmıştır.

3. Teşhis (Kişileştirme) Nedir?

Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara veya kavramlara insana ait duygu, düşünce ve davranış özellikleri verilmesidir.

Örnek: “Eski ev, çocukların neşeli seslerini özlüyordu.”

Açıklama: Eve insana özgü özlem duygusu verilmiştir.

Dikkat: “Kuş uçtu.” veya “Kedi uyudu.” gibi doğal davranışlar kişileştirme değildir. Varlığa insan özelliği yüklenmesi gerekir.

4. İntak (Konuşturma) Nedir?

Konuşturma, insan dışındaki bir varlığın insan gibi söz söylemesidir.

Örnek: “Çiçek, ‘Beni susuz bırakmayın.’ diye seslendi.”

Açıklama: Çiçek insan gibi konuşturulmuştur.

Her konuşturmada kişileştirme vardır; ancak her kişileştirmede konuşturma yoktur. Bir çiçeğin üzülmesi kişileştirme, üzüldüğünü sözle anlatması ise konuşturmadır.

5. Mecazımürsel (Ad Aktarması) Nedir?

Ad aktarması, bir sözün benzetme amacı olmadan, aralarındaki anlam ilişkisi nedeniyle başka bir sözün yerine kullanılmasıdır.

Örnek: “Bütün sınıf bu habere sevindi.”

Açıklama: Sevinen, sınıfın duvarları değil öğrencileridir. Yer adıyla oradaki insanlar anlatılmıştır.

Başka bir örnek: “Bu hafta Yaşar Kemal okuyorum.”

Açıklama: Yazarın kendisi değil, eseri kastedilmiştir. Yazar-eser ilişkisiyle ad aktarması yapılmıştır.

6. Tenasüp (Uygunluk) Nedir?

Tenasüp, anlam bakımından birbiriyle ilgili sözcüklerin anlatım içinde birlikte kullanılmasıdır.

Örnek: “Yelkenler açıldı, dalgalar yükseldi, martılar limanın üzerinde döndü.”

Açıklama: Yelken, dalga, martı ve liman sözcükleri deniz çevresinde anlam ilişkisi kurmaktadır.

7. Tezat (Karşıtlık) Nedir?

Tezat, karşıt duygu, düşünce veya durumları birbiriyle ilişkilendirerek anlatımı güçlendirmektir.

Örnek: “Yüzüm gülüyor, içim ağlıyordu.”

Açıklama: Dışarıdan görülen mutlulukla içte yaşanan üzüntü karşı karşıya getirilmiştir.

Dikkat: Zıt anlamlı iki sözcüğün yalnızca yan yana bulunması yeterli değildir. Karşıtlığın anlatıma katkısına bakılmalıdır.

8. Telmih (Hatırlatma) Nedir?

Telmih, bilinen bir olayı, kişiyi, inanışı veya anlatıyı ayrıntılı biçimde anlatmadan hatırlatmaktır.

Örnek: “Bir Ferhat sabrıyla dağları aşmaya çalıştı.”

Açıklama: Ferhat ile Şirin anlatısında Ferhat’ın dağları delmesine gönderme yapılmıştır.

9. Hüsnütalil (Güzel Nedene Bağlama) Nedir?

Hüsnütalil, bir olayı gerçek sebebi yerine hayalî ve etkileyici bir sebebe bağlamaktır.

Örnek: “Güller, senin gelişine sevindikleri için açtı.”

Açıklama: Güllerin açılması doğal koşullarla açıklanmak yerine bir kişinin gelişine duyulan sevince bağlanmıştır. Güllere sevinme özelliği verildiğinden kişileştirme de vardır.

10. Tecahüliarif (Bilmezlikten Gelme) Nedir?

Tecahüliarif, bilinen bir gerçeği bilmiyormuş gibi söyleyerek anlatımı etkili kılmaktır.

Örnek: Saçlarının ağardığını bilen birinin aynaya bakarak “Saçlarıma kar mı yağdı?” demesi.

Açıklama: Kişi, saçlarındaki beyazlığın kar olmadığını bildiği hâlde bilmiyormuş gibi sormuştur. Beyaz saçların kara benzetilmesiyle istiare de yapılmıştır.

Dikkat: Gerçekten bilgi edinmek için sorulan her soru, bilmezlikten gelme değildir.

11. Kinaye (Değinmece) Nedir?

Kinaye, gerçek anlamı da düşünülebilen bir sözü, mecaz anlamını öne çıkararak kullanmaktır.

Örnek: “O, eli açık bir insandır.”

Açıklama: “Eli açık” sözü gerçek anlamıyla elin açık olması şeklinde düşünülebilir. Ancak burada kişinin cömert olması kastedilmiştir.

12. Tevriye (İki Anlamlılık) Nedir?

Tevriye, birden fazla anlamı olan bir sözcüğün yakın anlamını düşündürürken uzak anlamını kastetmektir.

Örnek: Erzurumlu Emrah’ın şu dizelerinde “ben” sözcüğü iki anlamı düşündürür:

“Bu kadar letafet çünkü sende var

Beyaz gerdanında bir de ben gerek”

Açıklama: “Ben”, hem derideki küçük koyu lekeyi hem de birinci tekil kişi zamirini karşılar. Şair, görünüşte bedendeki beni söylerken kendisini de düşündürmektedir.

13. Tariz (İğneleme) Nedir?

Tariz, söylenen sözün tersini kastederek bir kişiyi, davranışı veya durumu eleştirmektir.

Örnek: Sürekli geç kalan birine “Ne kadar dakiksin, yine herkesi beklettin!” denmesi.

Açıklama: Kişi gerçekten övülmemiş, geç kalması alaylı bir anlatımla eleştirilmiştir.

14. İrsalimesel Nedir?

İrsalimesel, düşünceyi güçlendirmek için atasözü veya özdeyiş kullanma sanatıdır.

Örnek olarak hazırlanmış dizeler:

Birlikte çalışınca büyür bütün emek,

“Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” demek gerek.

Açıklama: Birlikte çalışmanın önemi bir atasözüyle desteklenmiştir. Yalnızca bir deyimin bulunması, irsalimesel yapıldığını göstermek için yeterli değildir.

15. Mübalağa (Abartma) Nedir?

Mübalağa, bir durumu veya özelliği etkileyici biçimde anlatmak için olduğundan çok büyük, küçük, fazla ya da az göstermektir.

Örnek: “Seni beklerken bin yıl geçti.”

Açıklama: Bekleme süresi gerçek ölçüsünün çok üzerinde anlatılmıştır.

Başka bir örnek: “O kadar zayıftı ki hafif bir rüzgâr onu uçurabilirdi.”

Açıklama: Kişinin zayıflığı aşırı bir ifadeyle vurgulanmıştır.

Sık Karıştırılan Söz Sanatları

Benzetme ile İstiare Arasındaki Fark

Benzetme: “Sporcu aslan gibi cesurdu.” Sporcu ve aslan birlikte söylenmiştir.
Açık istiare: Sporcuyu anlatmak için “Aslan sahaya çıktı.” denmiştir. Sporcu söylenmemiştir.

Kişileştirme ile Konuşturma Arasındaki Fark

Kişileştirme: “Çiçek, yalnız kaldığı için üzülüyordu.”
Konuşturma: “Çiçek, ‘Beni burada yalnız bırakmayın.’ dedi.”

Kinaye ile Tevriye Arasındaki Fark

Kinayede gerçek ve mecaz anlam ilişkisi vardır; mecaz anlam öne çıkar. Tevriyede ise sözcüğün farklı anlamlarından yararlanılır ve uzak anlam kastedilir.

Ad Aktarması ile İstiare Arasındaki Fark

İstiarede benzerlik ilişkisi vardır. Ad aktarmasında ise benzetme amacı bulunmaz; yazar-eser veya yer-insan gibi başka bir anlam ilişkisi kurulur.

Söz Sanatları Nasıl Bulunur?

Cümlenin anlamını belirleyin: Hangi varlık, olay veya duygu anlatılıyor?
Gerçek anlamı düşünün: Söylenen söz gerçek anlamıyla mı kullanılmış?
Kurulan ilişkiyi inceleyin: Benzerlik, karşıtlık, insan özelliği verme veya başka bir anlam bağı var mı?
Bağlamı kontrol edin: Aynı ifade farklı metinlerde farklı anlamlar taşıyabilir.
Gerekçenizi yazın: Yalnızca sanatın adını değil, hangi sözden hareketle bu sonuca ulaştığınızı belirtin.

Unutmayın: Bir cümlede birden fazla söz sanatı bulunabilir. Örneğin insan dışındaki bir varlık konuşturulduğunda kişileştirme de yapılmış olur. Doğru sonuca ulaşmak için tek bir sözcüğe değil, anlatımın bütününe bakılmalıdır.

Edebî Sanatlar Nelerdir? 15 Söz Sanatı ve Açıklamalı Örnekleri